Adampol

kulturevi2W tym roku szkolnym , w ramach projektu Erasmus +, który dotyczy emigracji, promujemy informacje i materiały dotyczące Adampola, osady polskiej w Turcji założonej w 1842 roku przez Michała Czajkowskiego działającego na polecenie księcia Adama Czartoryskiego /nazwa miejsca została nadana na jego cześć /. Dziś dawny Adampol, to Polonezkӧy, miejscowość słynąca z uroczych pensjonatów i restauracji; miejsce chętnie odwiedzane przez turystów, gdzie czas zatrzymał się , gdzie ciągle pamięta się o polskich korzeniach. Zapraszam do zapoznania się z materiałami. (zdjecie. www.polonezykoy.com)

Nazwa i położenie Adampola

Adampol - to nazwa polskiej osady-wsi po azjatyckiej stronie Bosforu, ok. 40 kilometrów od Stambułu. Założona przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w 1842 roku; funkcjonuje do dnia dzisiejszego pod oficjalną, turecka nazwą  z1923 roku „Polonezköy” / czyli „polska wieś”/.

Natomiast pierwotna nazwa tego miejsca nawiązuje do pierwszego imienia księcia Czartoryskiego i została nadana na jego cześć/  po turecku „adamowa wioska”/.

Trochę historii

To miejsce dla ówczesnych emigrantów polskich było namiastką ojczyzny , pozwalało na trudny, ale wolny żywot z dala od kraju, który od 1795 / do 11 XI 1918 roku / nie istniał na mapach Europy, tylko w sercach ludzi. W Adampolu osiedlali się  powstańcy  z 1831  i 1863 roku, uczestnicy Wiosny Ludów /1848/ oraz  Wojny Krymskiej /1853-56/. Ich powrót do domu był już niemożliwy. Walcząc o wolność Polski , na różnych frontach, stali się buntownikami i tułaczami.  W Turcji,podczas wojny krymskiej wielu żołnierzy narodowości polskiej dezerterowało z wojska carskiego, często stając się niewolnikami tureckimi. Ich los był niezwykle ciężki. Z niewoli wykupywali ich francuscy zakonnicy – lazaryści. Również  polska emigracja, skupiona głównie we Francji ,wokół paryskiego Hotelu Lambert starała się wpływać na los weteranów wojennych, aby pielęgnowali tradycje patriotycznie, ale przede wszystkim żyli godnie. Po zakończeniu wojny krymskiej dodatkową zachętą dla żołnierzy polskich  do pozostania w Turcji był  dekret  sułtana Abdulmedżida I zwalniający ich z podatków.

Założenie Adampola

 Początki osady były bardzo trudne. Tereny Adampola  należały do zakonu lazarystów i zostały wydzierżawione księciu. Czartoryski odkupił je, ale sprawy własności gruntu zakończyły się ostatecznie około 1970 roku. Wtedy  to spadkobiercy Czartoryskich zrzekli się praw do Adampola i grunt stał się własnością mieszkańców. Pierwotnie był to las, w którym koczowały tabory cygańskie. Pierwszych 12 osadników z 1843 roku karczowało las  i żyło bardzo skromnie, mieszkając w szałasach lub ziemiankach, wydzierając przyrodzie każdy skrawek ziemi, walcząc z dzikimi zwierzętami.  Pierwsze chaty w koloni  były proste, bez podmurówki, przeważnie jednoizbowe.  Osadnik musiał być Polakiem albo Słowianinem,  koniecznie katolikiem; otrzymywał od księcia 0,1 ha ziemi , pieniądze na zakup potrzebnych narzędzi i zwierząt domowych . Nie wszyscy byli w stanie wytrwać w tak surowych warunkach, dlatego ludzie w Adampolu zmieniali się. Poza tym osada pełniła w Turcji rolę  „ambasady” Agencji Wschodniej” ,czyli  placówki Hotelu Lambert - siedziby polskiej emigracji w Paryżu, skupionej wokół księcia Czartoryskiego. Po 7 latach  od założenia Adampol przewyższał w rozwoju sąsiednią wieś lazarystów. Kolonia posiadała kaplicę ,którą prowadzili bośniaccy franciszkanie uczący osadników uprawy warzyw i winnej latorośli. Przez jakiś czas funkcjonowała w osadzie również szkoła polska.Ważną rolę w tej społeczności odgrywał zarządca, który podejmował decyzje urzędowe i prowadził korespondencję z księciem Czartoryskim, głównym „sponsorem '' osady.

 Ludzie Adampola

Właściwie decyzję o powstaniu Adampola podjął Michał Czajkowski , to on w imieniu księcia Adama,  3 III 1842 zawarł z lazarystami umowę dzierżawy niezbyt urodzajnych terenów leśnych. To on postarał się również o francuską protekcję dla osadników, dzięki czemu, przez parę lat, posiadali oni również obywatelstwo francuskie. Ten pełen energii człowiek, cieszący się przyjaźnią Adama Mickiewicza żołnierz i pisarz,  mógł być w każdej chwili wydalony z Turcji, o co stale u rządu tureckiego zabiegał wywiad rosyjski. Czajkowski bowiem nienawidził Rosji. Zdecydował się zatem na bardzo radykalne wyjście: w 1850 przyjął islam, co czyniło go poddanym tureckim. Ten krok został bardzo źle przyjęty przez społeczność polską, uważano go za zdrajcę ojczyzny. Czajkowski natomiast dalej z zapałem służył sprawie polskiej, jednak, nie znajdując już większego zrozumienia; zostaje zatem wiernym żołnierzem sułtana i jako Sadyk Pasza – generał wojsk kozackich - walczy w wojnie krymskiej po stronie tureckiej. W Turcji pozostaje  do 1872 roku ,aby niespodziewanie udać się do... Rosji.  Pod koniec życia staje się gorliwym zwolennikiem Rosji i rządów cara. Sadyk Pasza odbiera sobie życie strzałem z pistoletu dnia 4 stycznia 1886 roku w wieku 82 lat.

Ukochaną towarzyszką życia Michała Czajkowskiego była Ludwika Śniadecka +1866, dawnanieodwzajemniona,  miłość młodego Juliusza Słowackiego. Szukając grobu narzeczonego /oficera rosyjskiego/, znalazła się w Stambule, gdzie poznała Czajkowskiego i stała się dla niego prawdziwą podporą w działalności politycznej ,nie zapominając o Adampolu, którego rozwój wspierała również finansowo. Jej śmierć była punktem zwrotnym w życiu Czajkowskiego, nie znalazł już drugiego takiego powiernika jakim była Ludwika. Jej miejscem wiecznego spoczynku stał się  cmentarz w Adampolu.

To miejsce nie zaistaniałoby dzięki hojności i dalekowzroczności politycznej księcia Adama Jerzego Czartoryskiego +1861 - ten mąż stanu, pisarz, poeta , mecenas sztuki, dyplomata, wreszczie przywódca konserwtywnego obozu emigracyjnego zdawał sobie sprawę ze złych warunków życiowych emigrantów, w pomaganiu im widział głęboki sens , wierzył, że  dzięki nim przetrwa idea państwa polskiego.W działalności politycznej  popierał ruchy narodowowyzwoleńcze i rewolucjne, mając nadzieję na  obalenie Rosji.

Rozwój

Po kolejnych zrywach niepodległościowych osada w Adampolu rozrastała się, zmieniali się również jej mieszkańcy. Pod koniec XIX wieku liczyła ok. 150 osób. Stopniowo, w wyniku różnych czynników / mieszane małżeństwa, wykupywanie ziemi przez Turków/ zanikała „polskość” i  jednolitość kulturowa wsi. Jej mieszkańcy również zmuszeni byli do emigracji, do czego oczywiście przyczyniły się dwie wojny światowe. Zmieniał się również  ich sposób zarabiania na życie . Po otwarciu drogi do Beykoz, sąsiedniego miasteczka, osadą zaczęli się interesować turyści. Dzisiaj turystyka / pensjonaty, restauracje /  stanowi główne źródło utrzymania mieszkańców. Obecnie w Polonezköy mieszka ok. 1000 mieszkańców, z których ok. 40 mówi po polsku. Wiele rodzin zachowało polskie nazwiska: Biskupscy, Kępka, Nowicki, Ochocki, Dochoda, Ryży - są potomkami tych, którzy kształtowali historię tej wsi i nadal starają się ją pielęgnować. We wsi działa Dom Pamięci  im. Zofii Ryży, która krzewiła wśród mieszkańców kulturę polską, kontynuując tradycje rodzinne. Jest to dawny pensjonat rodziny Ryży ,obecnie znajdują się w nim liczne pamiątki z przeszłości Adampola. Cmentarz  w Polonezköy jest  pomnikiem historii tej ziemi i ludzi, którzy w niej spoczywają.   Stało się już tradycją, iż mieszkańcy wsi w czerwcu obchodzą święto czereśni, na które zapraszają polskie zespoły folklorystyczne, co nadal nadaje temu miejscu wyjątkowy charakter.

Goście osady

Adampol, ze względu na pagórkowate ukształtowanie terenu i zalesienie odwiedzającym rodakom przypominał Polskę. Innym gościom imponowała natomiast idea niepokornych Polaków, którzy  za granicą próbowali stworzyć nową ojczyznę. Ze względu na fakt, iż „eksperyment” osadniczy udał się Adampol stał się sławnym miejscem. Odwiedzili go między innymi: kompozytor Franciszek Liszt /1847/,generał Józef  Bem / 1847 / , pisarz francuski Gustave Flaubert /1850/ oraz czeski   Karel Droz /1904/.

W  1937 roku prezydent Turcji Mustafa Kemal Pasza odwiedził wieś, która słynęła wtedy z wzorowego gospodarowania. Bez wątpienia był to powód do dumy.  Jednak negatywnym skutkiem wizyty była decyzja prezydenta dotycząca mieszkańców:  zobowiązani zostali do  przyjęcia  obywatelstwo tureckiego lub opuszczenia wsi. Od tej daty kończy się odrębność narodowa wsi, gdyż większość podporządkowała się dekretowi . Jedynymi niepokornymi zostali Ziółkowscy, którzy do dnia dzisiejszego zachowali obywatelstwo polskie. Innym ważnym faktem odnotowanym w kronikach adampolskich była wizyta nuncjusza papieskiego Angelo Giuseppe Roncalliego, późniejszego papieża Jana XXIII, który w 1941 roku bierzmował kilkanaścioro dzieci . Współcześnie polską wieś nad Bosforem odwiedzili;  minister spraw zagranicznych Polski: Adam Rapacki /1967/, polscy prezydenci;  Lech Wałęsa  /1994/ oraz dwukrotnie Aleksander Kwaśniewski   /1996 i 2000/  . W 1985 roku  przybył tu również z wizytą Prezydent Turcji Kenan Evren.

 Sławni adampolanie

Leyla Gencer – urodzona  w 1928 roku w Polonezköy /matka: Angela Minakowska / śpiewaczka operowa, nazywana królową lub „Diva turecką”, zmarła 10 maja 2008 w Mediolanie.

Ludwik Biskupski - 20 X 1906 Adampol - 6 XII 1987 Stambuł; historyk i działacz Polonii w Turcji. Doktor paryskiej Sorbony,profesor Uniwersytetu w Stambule.

Paweł Żółkowski/ Ziólkowski?/ –  1878 – 1938 autor pierwszej książki o Adampolu : “Adampol( Polonezkioj). Osada polska w Azji Mniejszej, Poznań 1929”. w j..polskim I francuskim) Wójt  i pierwszy nauczyciel w Adampolu, pracownik Ambasady RP w Ankarze.

Heinrich Albertall 1858-1941, tajemniczy mieszkaniec Adampola,Austriak, uważany za Habsburga.

Bibliografia:

  1. Jerzy S. Łątka “Adampol. Polska wieś nad Bosforem”, Kraków 1981
  2. Drożdż Jerzy “Bohaterowie „Adampolskich śladów wojny krymskiej”
  3. Stona internetowaa: http://www.adampol-polonezkoy.pl